Banndiraaɓe, lebbi Fulfulde alaa fof ko ɓakki ɗum e lebbi farayse. Yahdaani etee yorondiraani! Lebbi men pawii ko e sifaa dumunna (saisons) e nder hitaande, lebbi farayse pawii ko e ñalɗi (30, 31, 29/28).

 

Yorondirde ɗi e lebbi farayse ko juumre e ko njiymi sabu:

 

1) Lebbi ɓaleeɓe cifotoo ko dumunna e nder hitaande kala. E yeru juko ko lewru ɓurndu toɓo e nder ndunngu; mbooy ko dumunna mo henndu yoornooru huɗo, hornooru lugge soyata caggal nde ndunngu simti haa dabbunde seɓɓiti.

[irp posts= »1696″ name= »Goɗɗo lamndii: ko winndantaa e Fulfulde ? »]

So tawii en njorondirii juko e Aout (farayse), so reenaaki juko waɗtat arde e nder ceeɗu peleŋu, ngaan’den e sifaa lebbimen. Ko hono noon ne Morso sifotoo ko caggal nde ngatamaare waɗi haa jawdi ñaami keccol haa morsi. So en njorondirii hannde Morso e Juillet, nganndee bone waɗi sabu jooni e ko ɓuri heede ngatamaare arata ko maayirɗe Juillet.

 

Ndeke so en ndeenaaki morso waɗtat arde e nder ceeɗu peleŋu wolla nih e nder boowte. Boowte ko ƴiiwoole cimtirɗe ndunngu. So boowte yorondiraama e Decembre, so reenaaki, en mbaɗtat innirde boowte ndunngu peleŋu.

 

2) Lebbi ɓaleeɓe ngalaa 31 ñalawma; yorindirde ɗum e janvier e yeru ko waylude sifaa no lebbi ɓaleeɓe cañorii. E sikke am, ɗoon ko juumre/faayere sabu yiɗde ɓaggaade e farayse haanaani waɗde haa ko eɗen pirta lelngo lebbi ɓaleeɓe.

 

3) Cayna en ina njogii lebbi mum en ɗi njahdaani e farayse, etee haɗaani eɓe njogii ñalndiŋkoore (calendrier) maɓɓe. Hol ko saabi haa en ndañataa ñalndiŋkoore men tuugniinde e lebbi ɓaleeɓe tawa wonaa ko maa ɓasen lebbi men e lebbi farayse? Mbela e ɗum bonnani chinois en wolla aarabooɓe?

 [irp posts= »1721″ name= »Hol ko ɗemngal fulfulde ŋakkiri ka gannde kese ? »]

Inɗe (Siilo, Colte, Mbooy, Seeɗto, ….) ɗe e ko’e mum en, ɗe mbonaani kono ɗe mbaawaa yorondireede e inɗe lebbi farayse. Ina waawi noon waɗeede tolno (correspondance). Yeru: ina waawi wiyeede 25 janvier 2001 hawri ko 14 morso 1914, kono wiyeede nde 31 janvier 2009 ko 31 siilo 2009, ɗuum sellaani to bannge tafngo lebbi ɓaleeɓe.

 

Miɗo sikki ko e juumre njaheten sabu njogorɗen ko selde loowdi pinal men ngam jokkaade e pine janane. Pinal noon wonaa teŋngaade e paɗe mukke tan, pinal noddi kadi ko geɗe baaɗe nih.

 

So on pellitii ɓaggaade e lebbi farayse, pelliten woppude inɗe lebbi fulfulde, mbaɗton wiyde sanwiyee, fevrier ekn sabu mi yi-aani fof hakkunde hoodere e raññere (daƴƴere) no juko sellirta e nder ceeɗu peleŋu. Etee maa ar sabu lebbi farayse ko ko njirlotoo.

[irp posts= »149″ name= »Hol ko heddanii ɗemngal fulfulde ? »]

So en ƴeewii e saanga mo Yero Dooro Jallo en peŋti ɗii lebbi e nder kitaale 1970 to Caire; ndeen juko wonnoo ko Aout, kono hannde juko tolnii ko e Octobre !

 

Maa wood wiyɓe, maa a taw ko mi ceertuɗo e hakkille kono njuurno-ɗee no feewi mbaasen liggoraade heñaaru e ɓerɗe, mbaɗen ko waɗtinta, sabu kala ko waɗaa ɗo ina hasii ɗum duumii duuɓi 300 wolla ujunnaaje 10; ndeke miijoɗee ko ɗum addoyta janngo.

 

Umaar Tokosel Ba